Bilim ve ilim arasındaki ilişki nedir? Şehirde, sokakta ve insanın gündelik hayatında karşılığı
İstanbul’da 29 yaşında, bir sivil toplum kuruluşunda çalışan biri olarak bazı sorular sadece akademik tartışma olarak kalmıyor; gün içinde karşılaştığım insan yüzlerine, metroda duyduğum cümlelere, ofiste yürütülen projelere karışıyor. Özellikle şu soru: Bilim ve ilim arasındaki ilişki nedir?
Bu soru ilk bakışta teorik gibi görünüyor. Ama sahaya indiğinizde, yani toplumsal cinsiyet eşitsizliğiyle mücadele eden bir projede çalışırken, ya da göçmen kadınlarla yapılan bir toplantıda otururken, bu kavramların soyut olmadığını çok net görüyorsunuz. Bilim ve ilim sadece kitaplarda değil, hayatın içinde, çoğu zaman da çatışma halinde var oluyor.
—
Bilim ve ilim arasındaki ilişki nedir? Kavramların zihnimdeki ilk ayrımı
Kartanesimodaevi ailesine merhaba! Bu içerikte “Bilim ve ilim arasındaki ilişki nedir” hakkında kapsamlı bir rehber hazırladık.
Bilim: ölçen, sınıflandıran, açıklayan taraf
Bilim dediğimiz şey çoğu zaman sistemli bilgi üretimiyle ilişkilendiriliyor. Gözlem, deney, veri, analiz… Hepsi bir çerçeve içinde ilerliyor.
Sabah metroya bindiğimde bunu daha net hissediyorum. Yanımda oturan bir üniversite öğrencisi telefonundan istatistik dersine bakıyor. Karşısında ise gece vardiyasından çıkan bir kadın uykusuz gözlerle boşluğa bakıyor. Bilimsel veriler bana şunu söylüyor: eğitim düzeyi, gelir, cinsiyet ve sınıf arasında güçlü korelasyonlar var. Ama o an, bu korelasyon bir insan yüzüne dönüşüyor.
İçimdeki analitik taraf şöyle diyor:
“Bu gözlem veri setine eklenebilir. Sosyoekonomik değişkenler davranışı etkiler.”
Ama içimdeki insani taraf şunu fısıldıyor:
“Bu sadece veri değil, yorgun bir insan.”
—
İlim: anlamaya, bağlam kurmaya ve değer üretmeye çalışan taraf
İlim kavramı ise bende daha geniş, daha insani bir çağrışım yapıyor. Sadece bilmek değil, anlamak ve anlamlandırmak gibi.
Bir gün ofiste, göçmen kadınlarla yürüttüğümüz bir atölyede bir katılımcı şöyle demişti:
“Bizim yaşadığımızı raporlar anlatmıyor.”
O an şunu düşündüm: Bilim ölçüyor ama ilim bazen ölçülemeyeni de anlamaya çalışıyor. Travmayı, sessizliği, görünmez emeği…
İçimdeki sosyal bilimci taraf:
“Bu, metodolojik bir eksiklik değil; epistemolojik bir sınır.”
İçimdeki insan tarafı:
“Bu, birinin hikâyesinin eksik kalması.”
—
Toplumsal cinsiyet açısından Bilim ve ilim arasındaki ilişki nedir?
Bilimin içinde görünmeyen emek
Toplumsal cinsiyet meselesine çalışırken en sık karşılaştığım şeylerden biri şu: Bilimsel veriler var, ama bu verilerin arkasındaki insan hikâyeleri çoğu zaman görünmüyor.
Örneğin bir araştırmada kadınların iş gücüne katılım oranı düşük çıkıyor. Bu bir veri. Ama o verinin arkasında sabah çocuk bakan, yaşlıya bakan, ev içi emeği taşıyan milyonlarca kadın var.
Bir saha ziyaretinde küçük bir tekstil atölyesine gitmiştik. Kadın işçilerden biri şunu söylemişti:
“Biz çalışmıyoruz sanıyorlar ama evde ikinci mesaimiz var.”
İçimdeki analitik taraf:
“Bu, ücretsiz emek kategorisine giriyor.”
İçimdeki insan tarafı:
“Bu, bir yaşamın ağırlığı.”
İşte burada Bilim ve ilim arasındaki ilişki nedir? sorusu daha net hale geliyor. Bilim ölçüyor, ilim ise o ölçümün insani karşılığını arıyor.
—
Toplumsal cinsiyet verilerinde kör noktalar
Veri toplarken sık sık şu sorunla karşılaşıyoruz: kadınların deneyimleri standart kategorilere sığmıyor. Özellikle LGBTİ+ bireylerin yaşadığı ayrımcılık çoğu zaman resmi istatistiklere yansımıyor.
Bir toplantıda bir aktivist şöyle demişti:
“Bizi saymıyorsanız, yok sayıyorsunuz.”
O an içimdeki mühendis şöyle düşündü:
“Veri toplama metodolojisi genişletilmeli.”
Ama içimdeki insan daha sertti:
“Var olan hayatı görünmez kılmak zaten bir tür şiddet.”
—
Çeşitlilik perspektifinden Bilim ve ilim arasındaki ilişki nedir?
Tek tip bilgi üretiminin sınırları
İstanbul gibi çok katmanlı bir şehirde çalışırken şunu net görüyorum: Tek bir bilgi üretim biçimi herkesi açıklamıyor.
Bir gün sahada Suriyeli bir gençle konuşuyorduk. Eğitim sistemi üzerine bir araştırmaya katkı veriyordu. Türkçe’si sınırlıydı ama yaşadığı deneyim çok güçlüydü. Anlattıkları rapora tam olarak sığmadı.
İçimdeki analitik taraf:
“Veri standardizasyonu dil bariyeri nedeniyle bozuluyor.”
İçimdeki insan tarafı:
“Belki de sorun veri değil, dilin kendisi.”
İşte burada Bilim ve ilim arasındaki ilişki nedir? sorusu çeşitlilikle doğrudan bağlanıyor. Çünkü çeşitlilik arttıkça tek bir “doğru anlatım biçimi” yetersiz kalıyor.
—
Farklı deneyimlerin bilgiye katkısı
Çalıştığım projelerde en çok şunu gözlemledim: Farklı kimlikler bilgi üretimini zenginleştiriyor.
Kadınların, göçmenlerin, engellilerin, gençlerin ve yaşlıların deneyimleri aynı veriye farklı anlamlar katıyor.
Bir toplantıda genç bir kadın şunu demişti:
“Bizi sadece araştırma konusu değil, araştırmanın parçası yapın.”
İçimdeki mühendis:
“Katılımcı araştırma modeli güçlendirilmeli.”
İçimdeki insan:
“İnsanlar sadece incelenmek istemiyor, duyulmak istiyor.”
—
Sosyal adalet perspektifinden Bilim ve ilim arasındaki ilişki nedir?
Bilim tarafsız mı, yoksa konumlanmış mı?
Saha deneyimlerinde en çok tartıştığımız konulardan biri şu: Bilim gerçekten tarafsız mı?
Bir rapor hazırlarken veriler bize “nötr” görünür. Ama o veriyi kim topladı, kim yorumladı, kim dışarıda kaldı?
Bir saha ziyaretinde bir kadın şöyle demişti:
“Bizim hayatımızı anlatan raporları yazanlar bizim hayatımızı yaşamıyor.”
İçimdeki analitik taraf:
“Bu, temsil problemi.”
İçimdeki insan tarafı:
“Bu, bir mesafe problemi.”
—
Erişim eşitsizliği ve bilgi üretimi
İstanbul’un farklı semtlerinde çalışırken şunu görüyorum: Bilgiye erişim bile eşit değil.
Kadıköy’de bir kütüphanede çalışan gençlerle, Esenyurt’ta yaşayan gençler aynı bilgiye aynı kolaylıkla ulaşamıyor.
Bir gün Esenyurt’ta bir genç şöyle demişti:
“Bizim buraya akademisyen gelmez.”
Bu cümle çok basit ama çok ağır.
İçimdeki mühendis:
“Coğrafi eşitsizlik veri analizine dahil edilmeli.”
İçimdeki insan:
“Bazı yerler zaten baştan görünmez bırakılıyor.”
—
Günlük hayatta Bilim ve ilim arasındaki ilişki nedir? gözlemlerim
Toplu taşıma, sokak ve görünmeyen veri
Her gün metroda, metrobüste, otobüste aslında bir veri akışı var. Ama bu veri sadece sayılardan ibaret değil.
Sabah işe giderken yaşlı bir adamın yer bulamaması, genç bir kadının taciz korkusuyla sürekli etrafına bakması, bir öğrencinin yorgunluktan uyuyakalması…
İçimdeki mühendis:
“Bu davranışlar sistemsel stres göstergesi.”
İçimdeki insan:
“Bu, gündelik hayatta hayatta kalma çabası.”
—
Ofiste bilimsel raporlar ve gerçek hayat
Rapor yazarken bazen şunu hissediyorum: sayfalar dolusu veri, sahadaki tek bir cümle kadar etkili olmayabiliyor.
Bir kadın katılımcının “Ben sadece görünmek istiyorum” demesi, bazen bütün istatistiklerden daha güçlü geliyor.
—
Umarız “Bilim ve ilim arasındaki ilişki nedir” ile ilgili aklınızdaki sorulara yanıt bulabildik. Kartanesimodaevi ekibinden sevgilerle!
Sonuç yerine: Sürekli devam eden bir sorgu
Bilim ve ilim arasındaki ilişki nedir? sorusuna tek bir cevap vermek zor. Çünkü bu ilişki sabit değil, sürekli değişen bir gerilim alanı.
Bir yanda ölçen, sınıflandıran, açıklayan bilim var. Diğer yanda anlamaya, bağlam kurmaya ve insan hikâyelerini korumaya çalışan ilim var.
İstanbul sokaklarında yürürken bu iki taraf sürekli konuşuyor içimde. Biri veri istiyor, diğeri hikâye. Biri netlik, diğeri anlam.
Ve belki de en gerçekçi cevap şu: Bu iki yaklaşım birbirine rakip değil, birbirini tamamlayan iki farklı bakış.